“Hạnh phúc ta cần, thực cũng giản đơn thôi
Như chỉ ở trước ta trên một tầm tay với
Ngỡ rảo bước là sớm chiều sẽ tới
Suốt một đời, sao vẫn giục mình đi
Em có thể là gì sau trang sách Pauxtốpxky
Là một ánh bình minh xanh mờ không thể tắt,
Hay hương mát rừng thông cao ẩm ướt,
Một bóng mây khắc khoải cả mùa hè”
Như chỉ ở trước ta trên một tầm tay với
Ngỡ rảo bước là sớm chiều sẽ tới
Suốt một đời, sao vẫn giục mình đi
Em có thể là gì sau trang sách Pauxtốpxky
Là một ánh bình minh xanh mờ không thể tắt,
Hay hương mát rừng thông cao ẩm ướt,
Một bóng mây khắc khoải cả mùa hè”
Tuổi thơ của thế hệ chúng ta đã trôi qua với những trang sách của Pauxtốpxky. Một thế giới đầy ắp màu sắc, âm thanh và những câu chuyện như trong cổ tích… Văn Pauxtốpxky giống như một bản giao hưởng với đầy đủ các nốt nhạc cao, trầm, bổng ...đủ sức làm hài lòng tất cả mọi người, mọi lứa tuổi, dễ tính hay khó tính. Tuổi trẻ thì chỉ thích những truyện thuộc vào nhóm nốt cao thánh thót như Lẵng quả thông, Chiếc nhẫn bằng thép, Tuyết, Hạt cát…. Những nốt trầm là những bài văn có chiều sâu đầy tư duy, suy luận, triết lý như Bông hồng vàng… chắc chỉ hợp với những người có kiến thức và từng trải.
“Bình minh mưa” cũng có thể coi là một nốt trầm bởi các nhân vật của nó là những người đã trải qua các thăng trầm của cuộc đời. Bản dịch hay nhất sang tiếng Việt có lẽ là của Vũ Thư Hiên (bút danh Kim Ân) (các bạn có thể đọc lại nó tại đây).
Không như mọi người, nói thật lần đầu tiên được đọc “Bình minh mưa” mình đã không thích nó cho lắm. Để khách quan ta hãy lấy tóm tắt về truyện này trong một bài viết phê bình, bởi nó cũng giống y cách hiểu của mình qua lần đọc ngày ấy :
“ Cốt truyện đơn giản, kể về một anh lính tên là Kuzmin có việc đi ngang qua thị trấn Navoloki, được một đồng đội nằm cùng quân y viện nhờ chuyển một lá thư cho vợ của mình ở thị trấn ấy. Anh đến thị trấn vào mờ sáng, gõ cửa căn nhà của thiếu phụ trẻ. Nhưng lập tức anh hiểu ngay rằng mối tình của người đồng đội đã kết thúc khi người vợ trẻ, Onga, tỏ ra hoàn toàn thờ ơ với bức thư và thông tin của chồng cũ. Họ cứ ngồi ngượng ngập trong căn nhà dưới ánh đèn leo lét. Rồi một cảm xúc mà Kuzmin không muốn gọi tên dấy lên trong anh. Anh nói những câu không đầu không cuối. Anh thật sự đã bi rung động trước vẻ quyến rũ của người thiếu phụ nhưng lại bị giàng xé bởi tình đồng đội. Rồi Onga tiễn Kuzmin ra bến tàu để tiếp tục cuộc hành trình. Và họ chia tay nhau, để lại trong lòng Kuzmin và cả người đọc một khoảng bâng khuâng.“
Tất nhiên câu chuyện như thế cũng đã là hay rồi, nhất là phần nói về những cảm xúc của nhân vật nam. Nhưng cái băn khoăn ở đây là ta biết rất ít về nhân vật nữ. Chỉ biết rằng đó là một thiếu phụ rất nghiêm nghị, suốt chặng đường đưa tiễn hầu như chẳng nói gì. Cái ám ảnh cứ đọng lại mãi là lúc tàu rời bến, nàng chỉ đứng nhìn chứ không vẫy tay từ biệt chàng, tại sao vậy?
Thành ra “Bình minh mưa” như một đôi câu đối chỉ mới hay có mỗi một vế, còn vế còn lại thì chưa hoàn thiên. Nếu chỉ như vậy thì chưa thể gọi là tác phẩm hay được. Cho nên nếu một ai chỉ hiểu nó như trên mà đã vội vã ca ngợi thì xin dám chắc họ cũng chỉ là fan chạy theo phong trào sùng bái Pauxtốpxky rất thịnh hành thời đó mà thôi. Còn mình lúc đó chỉ nghĩ đơn giản do vì còn quá trẻ nên chưa hiểu hết được tâm lý người lớn. Định bụng sau này sẽ đọc lại để hiểu thêm vậy, chứ chưa bao giờ khen “Bình minh mưa” một khi chưa hiểu được nó.
Nhưng khi lớn lên thì ta lại phát hiện ra còn rất nhiều thể loại văn học nghệ thuật hấp dẫn và các món thú vị khác nữa mà thời gian dành cho mình thì lại quá ít nên cũng đành lỗi hẹn với “Bình minh mưa” luôn!
Vừa rồi, không hiểu sao lại nhớ đến Pauxtốpxky nên việc đầu tiên là vào “Bình minh mưa” , chủ yếu là tò mò muốn xem sau bao nhiêu năm lần đọc này có kiếm thêm được điều gì mới ở nó không.
Nhưng lần này vẫn thất vọng vì dù đọc đi rồi đọc lại lần nữa mà cái cảm giác gờn gợn của ngày xưa vẫn còn đó. Câu chuyện thì không dài, mọi điều dường như rất đơn giản và rõ ràng nhưng hình như nó vẫn đang thiếu một cái gì, không giống như của Pauxtốpxky, một người đã từng được đề cử giải Nô ben Văn học. Có lẽ nó thiếu đi sự tinh tế và ngoài ra vẫn còn đó một cái kết khó hiểu.
Hạ quyết tâm sẽ phá bằng được cái bí mật của cái “Bình minh mưa” khó nhằn này. Rà đi rà lại mới thấy điều không ổn đó chính là đoạn cuối cùng lúc hai người chia tay nhau ở bến tàu thủy:
“Kuzmin đưa mắt nhìn nàng. Qua nếp khăn choàng, đôi mắt Onga nghiêm nghị lo lắng nhìn chàng. Có lẽ nào giờ đây, trong phút này thôi, tất cả sẽ đi vào dĩ vãng và sẽ trở thành một trong những kỷ niệm xót xa trong cả đời nàng và trong cả đời chàng?
Onga đưa tay cho Kuzmin. Chàng hôn tay nàng và lại thấy vẫn cái mùi nước hoa thoang thoảng mà chàng đã thấy trong căn phòng tối, giữa tiếng mưa rơi xào xạc.
Khi chàng ngẩng đầu lên, Onga nói một câu gì, nhưng khẽ đến nỗi chàng không nghe rõ. Chàng ngờ rằng nàng chỉ nói độc một tiếng “Vô ích…”. Có lẽ nàng còn nói điều gì nữa, nhưng con tàu dưới sông đã gầm lên, than thở vì buổi bình minh ẩm ướt, vì cuộc sống lang thang của nó trong những ngày mưa và trong những buổi sương mù.”
Có vẻ từ “vô ích” ở đây đã hơi lạc điệu. Cả câu chuyện đang liền mạch như vậy tại sao nàng thốt lên từ “vô ích” với chàng, và cái gì là vô ích? Điều này đã phá vỡ cấu trúc đang rất ổn của câu chuyện, làm cho người đọc mất định hướng, khó hiểu. Và ngay sau đó tại sao nàng chỉ đứng nhìn mà không vẫy tay tạm biệt lại chàng lúc tàu rời bến?
Hay là có vấn đề gì so với bản gốc tiếng Nga? Mặc dù biết Vũ Thư Hiên rất giỏi tiếng Nga bởi ông đã từng tốt nghiệp khoa Kịch bản điện ảnh tại Moscow nhưng để cho chắc chắn mình đã đành phải đọc lại bản tiếng Nga. Nhưng cuối cùng thì cũng chẳng tìm được vấn đề gì. Mặc dù từ “vô ích” trong tiếng Nga còn có một số nghĩa khác nữa, nhưng về cơ bản thì dịch sang tiếng Việt như thế là ổn.
Muốn đọc tác phẩm của một nhà văn như Pauxtốpxky thì chúng ta chỉ có một cách duy nhất là phải cố tự hiểu được cái ẩn ý dưới các con chữ của ông ấy mà thôi. Suy luận mãi thì cuối cùng cũng “Eureka “, mình đã hiểu ra cái ỡm ờ rất khéo của Pauxtốpxky, ông đã dùng cách này để giấu đi một vài tình tiết mà nếu không tinh ý sẽ làm chúng ta hiểu sai đi câu chuyện. Hóa ra thì Onga đã không hề nói với Kuzmin cái câu mà "khẽ đến nỗi chàng không nghe rõ”, đó là cái ngộ nhận của chàng, bởi vì lúc đó nàng chỉ đang thì thầm với chính mình “Vô ích …”. Nhưng tại sao nàng lại làm như vậy? Từ đó ta lờ mờ đoán ra được rằng dưới vẻ nghiêm nghị của một thiếu phụ là một trái tim đang khát khao được yêu. Nàng đã cương quyết đi theo chàng một quãng dài không phải chỉ để đưa tiễn mà còn hy vọng vào một điều thần kỳ sẽ đến với cuộc đời đang cô đơn, tuyệt vọng của mình, nhưng nó đã không xảy ra. Nàng đã hiểu điều đó khi chia tay, thay vào sự mong đợi sẽ được ôm và hôn lên đôi môi thì chàng chỉ dám rụt rè hôn vào bàn tay nàng. Chắt hẳn khi ấy vì quá tuyệt vọng nên nàng mới thốt lên từ “Vô ích…” cho chính cái hy vọng mong manh của mình.
Nếu như vậy thì mọi thứ lại trở nên dễ hiểu và đoạn văn cuối trở lại liền mạch với câu chuyện:
“Kuzmin đi lại đằng lái, nhìn về bờ sông dựng đứng, nhìn cái cầu thang: Onga vẫn đứng đấy. Trời hửng sáng và khó mà nhìn rõ ràng. Kuzmin giơ tay lên nhưng nàng không vẫy lại.
Con tàu mỗi lúc một đi xa, dồn vào đôi bờ cát những đợt sóng dài, làm những phù tiêu trên sóng lúc lắc và tiếng dội của những bụi miên liễu bên bờ đáp lại tiếng chân vịt vội vã của con tàu.“
Onga không vẫy tay lại bởi nàng hiểu rằng thế là hết. Nàng chỉ còn đứng đó dõi theo chàng với cái nhìn đầy nuối tiếc và lưu luyến mà thôi.
Cái khéo của Pauxtốpxky ở đây là ông đã kể câu chuyện theo cách nhìn của Kuzmin. Là một người đàn ông suốt đời cô đơn và vẫn còn đang “tiếc rằng mình đã bốn mươi, nhưng chưa bao giờ có được một tình yêu như Basilốp. Lúc nào chàng cũng chỉ có một mình” thì Kuzmin hẳn là một tên đại ngốc về tình yêu và phụ nữ rồi!
Chuyện về hai con người đang rất cô đơn cùng hai trái tim khao khát tình yêu đã trên đường tìm đến với nhau nhưng lại lỗi hẹn chỉ bởi một thoáng ngập ngừng và thiếu tự tin của chàng trai, thật sự đã để lại cho người đọc một nỗi tiếc nuối. Nhưng đó mới là phong cách viết của Pauxtốpxky.
Không như mọi người, nói thật lần đầu tiên được đọc “Bình minh mưa” mình đã không thích nó cho lắm. Để khách quan ta hãy lấy tóm tắt về truyện này trong một bài viết phê bình, bởi nó cũng giống y cách hiểu của mình qua lần đọc ngày ấy :
“ Cốt truyện đơn giản, kể về một anh lính tên là Kuzmin có việc đi ngang qua thị trấn Navoloki, được một đồng đội nằm cùng quân y viện nhờ chuyển một lá thư cho vợ của mình ở thị trấn ấy. Anh đến thị trấn vào mờ sáng, gõ cửa căn nhà của thiếu phụ trẻ. Nhưng lập tức anh hiểu ngay rằng mối tình của người đồng đội đã kết thúc khi người vợ trẻ, Onga, tỏ ra hoàn toàn thờ ơ với bức thư và thông tin của chồng cũ. Họ cứ ngồi ngượng ngập trong căn nhà dưới ánh đèn leo lét. Rồi một cảm xúc mà Kuzmin không muốn gọi tên dấy lên trong anh. Anh nói những câu không đầu không cuối. Anh thật sự đã bi rung động trước vẻ quyến rũ của người thiếu phụ nhưng lại bị giàng xé bởi tình đồng đội. Rồi Onga tiễn Kuzmin ra bến tàu để tiếp tục cuộc hành trình. Và họ chia tay nhau, để lại trong lòng Kuzmin và cả người đọc một khoảng bâng khuâng.“
Tất nhiên câu chuyện như thế cũng đã là hay rồi, nhất là phần nói về những cảm xúc của nhân vật nam. Nhưng cái băn khoăn ở đây là ta biết rất ít về nhân vật nữ. Chỉ biết rằng đó là một thiếu phụ rất nghiêm nghị, suốt chặng đường đưa tiễn hầu như chẳng nói gì. Cái ám ảnh cứ đọng lại mãi là lúc tàu rời bến, nàng chỉ đứng nhìn chứ không vẫy tay từ biệt chàng, tại sao vậy?
Thành ra “Bình minh mưa” như một đôi câu đối chỉ mới hay có mỗi một vế, còn vế còn lại thì chưa hoàn thiên. Nếu chỉ như vậy thì chưa thể gọi là tác phẩm hay được. Cho nên nếu một ai chỉ hiểu nó như trên mà đã vội vã ca ngợi thì xin dám chắc họ cũng chỉ là fan chạy theo phong trào sùng bái Pauxtốpxky rất thịnh hành thời đó mà thôi. Còn mình lúc đó chỉ nghĩ đơn giản do vì còn quá trẻ nên chưa hiểu hết được tâm lý người lớn. Định bụng sau này sẽ đọc lại để hiểu thêm vậy, chứ chưa bao giờ khen “Bình minh mưa” một khi chưa hiểu được nó.
Nhưng khi lớn lên thì ta lại phát hiện ra còn rất nhiều thể loại văn học nghệ thuật hấp dẫn và các món thú vị khác nữa mà thời gian dành cho mình thì lại quá ít nên cũng đành lỗi hẹn với “Bình minh mưa” luôn!
Vừa rồi, không hiểu sao lại nhớ đến Pauxtốpxky nên việc đầu tiên là vào “Bình minh mưa” , chủ yếu là tò mò muốn xem sau bao nhiêu năm lần đọc này có kiếm thêm được điều gì mới ở nó không.
Nhưng lần này vẫn thất vọng vì dù đọc đi rồi đọc lại lần nữa mà cái cảm giác gờn gợn của ngày xưa vẫn còn đó. Câu chuyện thì không dài, mọi điều dường như rất đơn giản và rõ ràng nhưng hình như nó vẫn đang thiếu một cái gì, không giống như của Pauxtốpxky, một người đã từng được đề cử giải Nô ben Văn học. Có lẽ nó thiếu đi sự tinh tế và ngoài ra vẫn còn đó một cái kết khó hiểu.
Hạ quyết tâm sẽ phá bằng được cái bí mật của cái “Bình minh mưa” khó nhằn này. Rà đi rà lại mới thấy điều không ổn đó chính là đoạn cuối cùng lúc hai người chia tay nhau ở bến tàu thủy:
“Kuzmin đưa mắt nhìn nàng. Qua nếp khăn choàng, đôi mắt Onga nghiêm nghị lo lắng nhìn chàng. Có lẽ nào giờ đây, trong phút này thôi, tất cả sẽ đi vào dĩ vãng và sẽ trở thành một trong những kỷ niệm xót xa trong cả đời nàng và trong cả đời chàng?
Onga đưa tay cho Kuzmin. Chàng hôn tay nàng và lại thấy vẫn cái mùi nước hoa thoang thoảng mà chàng đã thấy trong căn phòng tối, giữa tiếng mưa rơi xào xạc.
Khi chàng ngẩng đầu lên, Onga nói một câu gì, nhưng khẽ đến nỗi chàng không nghe rõ. Chàng ngờ rằng nàng chỉ nói độc một tiếng “Vô ích…”. Có lẽ nàng còn nói điều gì nữa, nhưng con tàu dưới sông đã gầm lên, than thở vì buổi bình minh ẩm ướt, vì cuộc sống lang thang của nó trong những ngày mưa và trong những buổi sương mù.”
Có vẻ từ “vô ích” ở đây đã hơi lạc điệu. Cả câu chuyện đang liền mạch như vậy tại sao nàng thốt lên từ “vô ích” với chàng, và cái gì là vô ích? Điều này đã phá vỡ cấu trúc đang rất ổn của câu chuyện, làm cho người đọc mất định hướng, khó hiểu. Và ngay sau đó tại sao nàng chỉ đứng nhìn mà không vẫy tay tạm biệt lại chàng lúc tàu rời bến?
Hay là có vấn đề gì so với bản gốc tiếng Nga? Mặc dù biết Vũ Thư Hiên rất giỏi tiếng Nga bởi ông đã từng tốt nghiệp khoa Kịch bản điện ảnh tại Moscow nhưng để cho chắc chắn mình đã đành phải đọc lại bản tiếng Nga. Nhưng cuối cùng thì cũng chẳng tìm được vấn đề gì. Mặc dù từ “vô ích” trong tiếng Nga còn có một số nghĩa khác nữa, nhưng về cơ bản thì dịch sang tiếng Việt như thế là ổn.
Muốn đọc tác phẩm của một nhà văn như Pauxtốpxky thì chúng ta chỉ có một cách duy nhất là phải cố tự hiểu được cái ẩn ý dưới các con chữ của ông ấy mà thôi. Suy luận mãi thì cuối cùng cũng “Eureka “, mình đã hiểu ra cái ỡm ờ rất khéo của Pauxtốpxky, ông đã dùng cách này để giấu đi một vài tình tiết mà nếu không tinh ý sẽ làm chúng ta hiểu sai đi câu chuyện. Hóa ra thì Onga đã không hề nói với Kuzmin cái câu mà "khẽ đến nỗi chàng không nghe rõ”, đó là cái ngộ nhận của chàng, bởi vì lúc đó nàng chỉ đang thì thầm với chính mình “Vô ích …”. Nhưng tại sao nàng lại làm như vậy? Từ đó ta lờ mờ đoán ra được rằng dưới vẻ nghiêm nghị của một thiếu phụ là một trái tim đang khát khao được yêu. Nàng đã cương quyết đi theo chàng một quãng dài không phải chỉ để đưa tiễn mà còn hy vọng vào một điều thần kỳ sẽ đến với cuộc đời đang cô đơn, tuyệt vọng của mình, nhưng nó đã không xảy ra. Nàng đã hiểu điều đó khi chia tay, thay vào sự mong đợi sẽ được ôm và hôn lên đôi môi thì chàng chỉ dám rụt rè hôn vào bàn tay nàng. Chắt hẳn khi ấy vì quá tuyệt vọng nên nàng mới thốt lên từ “Vô ích…” cho chính cái hy vọng mong manh của mình.
Nếu như vậy thì mọi thứ lại trở nên dễ hiểu và đoạn văn cuối trở lại liền mạch với câu chuyện:
“Kuzmin đi lại đằng lái, nhìn về bờ sông dựng đứng, nhìn cái cầu thang: Onga vẫn đứng đấy. Trời hửng sáng và khó mà nhìn rõ ràng. Kuzmin giơ tay lên nhưng nàng không vẫy lại.
Con tàu mỗi lúc một đi xa, dồn vào đôi bờ cát những đợt sóng dài, làm những phù tiêu trên sóng lúc lắc và tiếng dội của những bụi miên liễu bên bờ đáp lại tiếng chân vịt vội vã của con tàu.“
Onga không vẫy tay lại bởi nàng hiểu rằng thế là hết. Nàng chỉ còn đứng đó dõi theo chàng với cái nhìn đầy nuối tiếc và lưu luyến mà thôi.
Cái khéo của Pauxtốpxky ở đây là ông đã kể câu chuyện theo cách nhìn của Kuzmin. Là một người đàn ông suốt đời cô đơn và vẫn còn đang “tiếc rằng mình đã bốn mươi, nhưng chưa bao giờ có được một tình yêu như Basilốp. Lúc nào chàng cũng chỉ có một mình” thì Kuzmin hẳn là một tên đại ngốc về tình yêu và phụ nữ rồi!
Chuyện về hai con người đang rất cô đơn cùng hai trái tim khao khát tình yêu đã trên đường tìm đến với nhau nhưng lại lỗi hẹn chỉ bởi một thoáng ngập ngừng và thiếu tự tin của chàng trai, thật sự đã để lại cho người đọc một nỗi tiếc nuối. Nhưng đó mới là phong cách viết của Pauxtốpxky.