"Cảnh quan Toledo" - Bầu trời kỳ bí của El Greco
"Cảnh quan Toledo" (View of Toledo) là một kiệt tác sơn dầu nổi tiếng được họa sĩ gốc Hy Lạp nhưng sống ở Tây Ban Nha El Greco hoàn thành vào khoảng năm 1596–1600. Đây được coi là tác phẩm tiên phong và là một trong những bức tranh phong cảnh xuất sắc nhất trong lịch sử nghệ thuật phương Tây. Tác phẩm này đi trước thời đại hàng trăm năm, trở thành nguồn cảm hứng lớn cho các trường phái hội họa của thế kỷ 20 sau này. Bức tranh, được vẽ bất chấp lệnh cấm vẽ tranh phong cảnh của Giáo hội. Vào thời kỳ đó Giáo hội cấm việc vẽ tranh phong cảnh độc lập không có yếu tố tôn giáo. Tranh phong cảnh chỉ được đóng vai trò làm nền cho các chủ đề tôn giáo, lịch sử hoặc chân dung.
Bức tranh này của El Greco là một cú sốc lớn đối với giới nghệ thuật thời bấy giờ vì kỹ thuật vẽ của ông đi ngược lại hoàn toàn với những chuẩn mực khắt khe của thời Phục hưng đỉnh cao. Ánh sáng trong bức tranh không tuân theo quy luật tự nhiên nào. Không có mặt trời, nhưng thành phố lại rực sáng lên bằng những vệt trắng bạc siêu thực, tương phản gắt gao với bầu trời đen kịt. Ánh sáng của ông là ánh sáng nội tâm, mang tính tâm linh, tự phát ra từ chính các tòa nhà, biến bức tranh từ tả cảnh thành tả tâm trạng. Thay thế "Tỷ lệ vàng" bằng "Sự biến dạng hình thể" El Greco chủ ý kéo dài các ngọn đồi, bóp méo hình dáng của các tòa nhà cổ và sắp xếp lại vị trí địa lý của thành phố để phục vụ cho bố cục nghệ thuật. Đối với El Greco, cảm xúc của bức tranh quan trọng hơn sự chính xác của toán học. Kỹ thuật bóp méo để thể hiện cảm xúc này chính là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho trường phái Biểu hiện và các trường phái khác ở thế kỷ 20. Bằng việc từ bỏ sự hài hòa toán học để chọn sự kịch tính của tâm linh, El Greco đã biến "Cảnh quan Toledo" thành một tác phẩm "độc hành" trong lịch sử, cô độc suốt từ lúc mới ra đời ở thế kỷ 16 nhưng lại tìm thấy tri kỷ ở thế kỷ 20.
Bầu trời trong bức tranh là một bầu trời giông bão đầy kỳ bí. Nó cuộn sóng, mang sắc xanh đen âm u đối lập với ánh chớp sáng rực. Bầu trời này không phản ánh thực tế địa lý mà mang tính chất tâm linh, thể hiện sự huyền bí và cơn thịnh nộ của thiên nhiên.Trong biên niên sử hội họa toàn cầu phần bầu trời đầy kịch tính trong bức tranh "Cảnh quan Toledo" được xem là một trong những miêu tả bầu trời vĩ đại nhất trong nghệ thuật phương Tây. Nó thường được đem so sánh với bầu trời chuyển động cuộn xoáy của Van Gogh trong "Đêm đầy sao" (The Starry Night).
Cái khó nhất để vẽ bầu trời này có lẽ là cái màu trắng bạc hơi khác thường của nó. Cái này được tạo ra bởi đơn giản là ngày xưa tác giả đã dùng màu Trắng chì (Lead white), một loại màu rất thông dụng vào thời đó. Nhưng thời nay nó bị phát hiện là có chứa loại một loại muối cacbonat bazơ (muối có chứa nhóm OH) của Chì có thể gây ngộ độc cho con người, đặc biệt nguy hiểm nếu hít phải bụi hoặc nuốt phải. Cho nên màu Trắng chì hiện nay bị hạn chế và ngăn cấm trong nhiều mục đích sử dụng. Ngày nay nó hầu như không còn được sản xuất nữa nên rất khó kiểm. Do đó ta phải tái tạo ra màu này từ màu trắng Titan vốn có sắc lạnh pha với một tý màu vàng để tạo ra hiệu ứng màu trắng mang sắc ấm gần như của màu Trắng chì. Còn để vẽ được ánh chớp sáng ánh kim loại trên bầu trời ta phải pha trắng Titan với một chút ít màu đen và xanh nước biển Ultramarine.
Bức tranh không chỉ ghi lại vẻ bề ngoài mà còn là một chân dung tinh thần của vùng đất này. Nó phản ánh sự huyền bí, bầu không khí tôn giáo sùng đạo và sự xung đột nội tâm của Tây Ban Nha thời bấy giờ. Toledo nằm cách thủ đô Madrid khoảng 70 về phía Nam, là trung tâm tôn giáo, tâm linh và văn hóa quan trọng bậc nhất của Tây Ban Nha. Nơi đây được mệnh danh là "Thành phố của ba nền văn hóa" nhờ lịch sử chung sống, giao thoa và cả những xung đột sâu sắc giữa ba tôn giáo lớn: Kitô giáo, Hồi giáo và Do Thái giáo.
"Cảnh quan Toledo" là kiệt tác đỉnh cao độc nhất, có tầm ảnh hưởng thay đổi cả lịch sử hội họa phong cảnh phương Tây. Về mặt kỹ thuật bức tranh được xếp vào nhóm tác phẩm tiên phong đi trước thời đại, đặt nền móng cho các trường phái hội họa hiện đại thế kỷ 20. Bức tranh Toledo của El Greco được tôn vinh là ngọn hải đăng dẫn lối cho nghệ thuật hiện đại và chính là chiếc cầu nối phá vỡ các quy tắc Phục Hưng để mở đường cho các trường phái như Biểu hiện ("Phố Phái" của Bùi Xuân Phái là theo phái này) hay Lập thể (Picasso) sau này. Về mặt giá trị thì bức tranh này thuộc sở hữu của bảo tàng công (Bảo tàng nghệ thuật Metropolitan - Mỹ) và được coi là vô giá vì mang tính chất di sản văn hóa cốt lõi. Vậy nên tác phẩm này không bao giờ được định giá thương mại hay đưa ra mua bán trên thị trường tự do